Pierwszy błąd, który większość osób popełnia w przypadku Bali, to traktowanie wyspy jak jednego miejsca. Na wyspie wielkości mniej więcej francuskiego departamentu znalazłem dziesiątki bardzo różnych zakątków, od miejscówek surfingowych przy klifach Uluwatu po tarasy ryżowe powyżej Ubud, od małej wioski rybackiej Amed na północno-wschodnim wybrzeżu po brunchowo-plażowy klimat Canggu. Legendarne korki na wyspie sprawiają, że te miejsca dzielą znacznie większe odległości, niż sugeruje mapa. Oto najważniejsze informacje na pierwszy wyjazd oraz moje szczegółowe przewodniki po najpiękniejszych plażach Bali, o tym, gdzie zjeść, o atrakcjach i wycieczkach, wizie i budżecie oraz o tym, gdzie nocować w poszczególnych okolicach.
- Którą okolicę wybrać na pobyt na Bali?
- Kiedy jechać?
- Które świątynie zobaczyć na Bali?
- Gdzie zobaczyć pola ryżowe na Bali?
- Które plaże wybrać na Bali?
- Co robić na Bali?
- Co zjeść na Bali?
- Jak dotrzeć i poruszać się na miejscu?
- Czy jest bezpiecznie?
- Moje pozostałe przewodniki po Bali
Którą okolicę wybrać na pobyt na Bali?
Bali, jedna z ponad 17 000 wysp archipelagu indonezyjskiego, leży między Jawą (najludniejszą wyspą świata) na zachodzie a Lombokiem na wschodzie. Ma około 140 km szerokości i 80 km z północy na południe. Nad jej górzystym wnętrzem góruje Agung (3 031 m), czynny wulkan święty dla balijskich hinduistów, którego ostatnia erupcja miała miejsce w latach 2017-2018. Turystyka skupia się na południowym wybrzeżu, a północ i wschód pozostają stosunkowo spokojne.
Moja najbardziej przydatna rada to wybrać 2 lub 3 bazy wypadowe i się ich trzymać. Zmienianie hotelu co 1 lub 2 dni jest wyczerpujące, a przejazd na odcinku 30 km, który Google Maps szacuje na 40 minut, w godzinach szczytu może zająć 2 godziny: 5 miejsc w 7 dni to podróż spędzona w samochodzie. Wybieram klasyczne połączenie: Ubud (kultura, dżungla, pola ryżowe) plus nadmorska okolica na południu (Uluwatu, Seminyak lub Canggu), a 3. bazę dodaję dopiero przy pobycie trwającym co najmniej 10 dni.
Mój plan na 7 do 10 dni obejmuje kolejno Ubud, 2 noce na Nusa Lembongan z przejazdem przez Sanur, a potem Uluwatu lub Seminyak. Przy 7 dniach pomiń wyspy Nusa albo skróć pobyt w Ubud do 2 nocy, a przy dłuższym wyjeździe dodaj 2 noce w Sidemen, Munduk lub Amed (na nurkowanie).
Ubud
Kulturalne centrum Bali, pośród pól ryżowych i porośniętych dżunglą wąwozów, około 90 minut od lotniska zależnie od ruchu, było moją pierwszą bazą wypadową. Stąd wybierałem się na pokazy tańca w pałacu w Ubud, do Świętego Małpiego Lasu, na grzbiet Campuhan, na pola ryżowe i do świątyń wodnych. Między zwiedzaniem zajrzyj na targ przy Jl. Raya Ubud, zarezerwuj masaż balijski (zwykle 100 000-200 000 IDR za godzinę, czyli 6-12 €) lub lekcję gotowania, która zazwyczaj obejmuje wizytę na targu. Centrum jest zakorkowane, szczególnie główna droga, Jl. Raya Ubud, więc lepiej zatrzymaj się w Nyuh Kuning (spokojnej wiosce tuż na południe, w zasięgu spaceru od Małpiego Lasu) lub Penestanan (na zachodzie, z artystyczną społecznością i spokojniejszymi drogami) na 3 do 4 nocy. Pomoże ci mój szczegółowy przewodnik po noclegach w Ubud.
Uluwatu i półwysep Bukit
Na półwyspie Bukit, na samym południu, znajdziesz najpiękniejsze plaże wyspy: Padang Padang, Bingin, Dreamland i ukryte zatoczki, biały piasek, turkusową wodę i klify. To właśnie ta „plaża na Bali”, którą ludzie sobie wyobrażają, zupełnie inna niż rzeczywistość Kuty czy Seminyak. Uluwatu to także najlepsza okolica do surfowania na wyspie, ze świątynią i tańcem ognia kecak o zachodzie słońca. Rozległa, pagórkowata, bez prawdziwego centrum dla pieszych, wymaga poruszania się skuterem lub Grabem. Na pobyt od 2 do 4 nocy masz do wyboru wszystko, od niedrogich pensjonatów wysoko nad plażą Bingin po luksusowe resorty na krawędzi klifu.
Seminyak
Ta elegancka i ekskluzywna alternatywa dla Kuty ma dobre restauracje, bary koktajlowe, butiki i długą plażę z szarym, gruboziarnistym piaskiem, dobrą do kąpieli i podziwiania zachodów słońca. Przemierzałem jej główną ulicę, Jl. Kayu Aya (Eat Street), w jednej z najbardziej przyjaznych pieszym okolic Bali, odwiedzanej przez starszych i zamożniejszych gości niż Canggu. To mój wybór na restauracje i życie nocne bez chaosu Kuty ani influencerskiego klimatu Canggu.
Canggu
Balijska stolica cyfrowych nomadów i Instagrama oferuje ogromny wybór kawiarni, kluby plażowe takie jak Finns i The Lawn oraz surfing dla początkujących na Batu Bolong i Echo Beach. Spodobały mi się energia i kulinarna różnorodność, ale uważam Canggu za zbyt zabudowane, zakorkowane (zwłaszcza na jedynej głównej drodze, Jl. Batu Bolong) i oderwane od wszystkiego, co autentycznie balijskie. Sprawdza się, jeśli chcesz dobrze zjeść i prowadzić życie towarzyskie; po autentyczne Bali jedź gdzie indziej.
Sanur
Sanur na wschodnim wybrzeżu to niedoceniany wybór: utwardzona promenada długości około 5 km przy plaży, spokojna i płytka woda chroniona rafą, spokojny lokalny klimat i starsi goście, w tym mieszkający tu od dawna ekspaci oraz rodziny. Stąd odpływają szybkie łodzie na Nusa Lembongan, Nusa Penida i wyspy Gili. Sanur leży około godziny od Ubud i zatrzymałem się tu po drodze na Lembongan. Jest tu mniej restauracji, niewiele życia nocnego i wąska plaża pokryta wodorostami podczas odpływu, ale jako spokojna baza z łatwym dostępem do wysp trudno znaleźć coś lepszego.
Kuta
W przypadku Kuty moja rada zamyka się w jednym słowie: unikaj. Pierwsza turystyczna okolica wyspy, rozwijana od lat 1970., to nachalni sprzedawcy, kiepskiej jakości pamiątki, zatłoczona plaża i podejrzany klimat, którego nie spotkałem w żadnym innym miejscu z tej listy. Jedyny powód, żeby się tu zatrzymać, to lotnisko (Ngurah Rai International formalnie znajduje się w Tuban, tuż obok Kuty), na ostatnią noc przed porannym lotem. Jeśli mimo wszystko tu nocujesz, przeczytaj mój szczegółowy przewodnik po noclegach w Kucie.
Sidemen
To Ubud sprzed 20 lat, zanim pojawiły się korki i autokary turystyczne: mała dolina we wschodniej części Bali, około 90 minut od Ubud, z garstką pensjonatów i bardzo niewielką liczbą turystów z Zachodu. Nie ma tu zbyt wiele do „robienia” i właśnie o to chodzi. Spacerowałem po polach ryżowych, a można tu też wziąć lekcję gotowania lub uczestniczyć w ceremonii w miejscowej świątyni. 2 noce tutaj pozwalają całkowicie się zresetować.
Munduk, Amed i Lovina
Munduk, w górach północno-centralnej części wyspy, jest chłodniejsze (nocą czasem przydaje się kurtka), otoczone plantacjami kawy i wodospadami. Sprawia wrażenie odizolowanego, choć od Ubud dzielą je tylko około 2 godziny jazdy. Amed na północno-wschodnim wybrzeżu to najlepsza okolica Bali do nurkowania z butlą i snorkelingu, z wrakiem USS Liberty w pobliskim Tulamben. Lovina na północnym wybrzeżu to dawny, spokojny ośrodek turystyczny, który nigdy tak naprawdę się nie rozwinął, znany z wypraw na obserwację delfinów wczesnym rankiem. Moje rekomendacje noclegów w poszczególnych okolicach znajdziesz w moim kompletnym przewodniku po noclegach na Bali.
Kiedy jechać?
Klimat jest tropikalny, ze średnią temperaturą od 27 do 30 °C przez cały rok, porą suchą od kwietnia do października i deszczową od listopada do marca. Wilgotno jest zawsze, a w górach wokół Ubud i Munduk jest wyraźnie chłodniej, zwłaszcza nocą. Moja krótka odpowiedź to maj, czerwiec lub wrzesień: jest sucho, bez tłumów i zawyżonych cen z lipca i sierpnia, kiedy Europejczycy i Australijczycy mają odpowiednio wakacje letnie i zimowe.
W porze suchej deszcz pada rzadko, a wilgotność jest znośniejsza, ale lipiec i sierpień przynoszą gigantyczne korki (gorsze niż zwykle, a to już coś), droższe noclegi i zatłoczone świątynie. Jeśli więc to twoja jedyna opcja, zarezerwuj wszystko z dużym wyprzedzeniem. Październik to dobry kompromis: przez większość czasu nadal jest sucho, a tłumy i ceny maleją, podobnie jak w kwietniu na początku sezonu.
Pora deszczowa jest lepsza, niż sugeruje jej reputacja. Rzadko pada przez cały dzień, zwykle po południu przychodzi intensywna ulewa trwająca od godziny do dwóch, między pogodnym porankiem a wieczorem. Ceny spadają (czasem o 30 do 50 %), turystów jest mniej, a zalane pola ryżowe odbijają niebo. Na plażach zachodniego wybrzeża (Kuta, Seminyak, Canggu) gromadzą się jednak plastikowe śmieci niesione przez prądy, zwłaszcza w styczniu i lutym, podczas gdy te na wschodzie pozostają czystsze.
Nyepi, balijski dzień ciszy, przypada w marcu (data zmienia się co roku zgodnie z balijskim kalendarzem). Na 24 godziny wyspa się zatrzymuje: żaden samolot nie ląduje ani nie startuje, nikt nie opuszcza swojego miejsca noclegowego, światła są zgaszone, a puste ulice patrolują tradycyjni strażnicy (pecalang). Poprzedniego wieczoru przez wioski przechodzą parady ogoh-ogoh, ogromnych demonów z papier-mâché, przy dźwiękach gamelanu i petard. Warto zobaczyć tę paradę, a noc bez zanieczyszczenia światłem pozwala podziwiać gwiazdy, ale przez cały dzień musisz zostać w hotelu.
Galungan i Kuningan, 10 dni świętowania zwycięstwa dobra nad złem, przypadają dwa razy w roku (balijski kalendarz liczy 210 dni). Penjor, wysokie bambusowe tyczki ozdobione darami ofiarnymi, stoją wtedy wzdłuż każdej drogi, a świątynie tętnią życiem: to piękny okres, choć niektóre sklepy mogą być zamknięte, a kierowców trudniej zarezerwować.
Które świątynie zobaczyć na Bali?
W Indonezji, największym na świecie kraju z większością muzułmańską, około 87 % mieszkańców Bali wyznaje hinduizm. To jego odrębna odmiana, łącząca tradycje hinduistyczne, buddyjskie i starsze wierzenia animistyczne. Szacuje się, że jest tu ponad 20 000 świątyń (pura), a ja niemal codziennie trafiałem na jakąś ceremonię: od składania darów przy wejściu do sklepu po procesję ludzi ubranych na biało, z darami na głowach, która na godzinę blokuje drogę. Dla mnie to dusza wyspy.
Canang sari, małe plecione koszyczki wypełnione kwiatami, ryżem, a czasem papierosem lub cukierkiem, to dary dla bogów, wymieniane każdego ranka na chodnikach, progach, ladach, a nawet na środku drogi. Nigdy na nie nie nadeptuj, nawet przypadkiem, omijaj je: to dla mnie najważniejsza zasada kulturowa.
W świątyniach zakrywaj ramiona i kolana, a w talii zawiąż sarong, który w większości miejsc można wypożyczyć lub dostać do użycia przy wejściu. Kobiety podczas miesiączki tradycyjnie proszone są o niewchodzenie, a informacja o tej zasadzie widnieje przy większości wejść. Poza plażami ubieraj się skromnie w wioskach i dzielnicach mieszkalnych, gdzie strój kąpielowy lub brak koszulki na targu czy w lokalnym warungu oznacza brak szacunku.
Podawaj i przyjmuj przedmioty prawą ręką lub obiema dłońmi (lewa jest uznawana za nieczystą), dotyczy to także pieniędzy, reszty i jedzenia. W razie sporu o rachunek, spóźnienia kierowcy lub nieporozumienia przy rezerwacji nigdy nie podnoś głosu publicznie, bo balijska kultura ceni spokój, a uśmiech i uprzejme „nie, dziękuję” działają lepiej niż złość. Kiedy procesja blokowała drogę, zapytałem kierowcę, co się dzieje. Od trzech do pięciu głównych świątyń w zupełności wystarczy: oto moje propozycje i dwa miejsca, których unikam.
Świątynia Uluwatu (Pura Luhur Uluwatu)
Położona na klifie o wysokości 70 metrów na południowo-zachodnim krańcu wyspy, to prawdopodobnie najczęściej fotografowana świątynia na Bali. O zachodzie słońca oglądałem tu taniec ognia Kecak, najpopularniejsze widowisko kulturalne na wyspie, podczas którego około 70 artystów skanduje „cak-cak-cak”, odgrywając scenę z Ramajany, a za nimi słońce zanurza się w oceanie. Kup bilety z wyprzedzeniem (w szczycie sezonu szybko się wyprzedają) i przyjdź tak jak ja około 16:30, bo amfiteatr na około 700 osób szybko się zapełnia. Pilnuj okularów i kapeluszy, które świątynne małpy kradną, by wymienić je na jedzenie.
Tirta Empul
Ta licząca 1 000 lat świątynia wodna niedaleko Ubud jest zasilana przez święte źródło. Przeszedłem tu rytuał oczyszczenia (melukat) pod kolejnymi fontannami. Przewodnik nie jest potrzebny: zapłać za wstęp, w razie potrzeby wypożycz sarong, naśladuj miejscowych i omiń dwa ostatnie strumienie wody, zarezerwowane dla pogrzebowych rytuałów oczyszczenia. To zapada w pamięć, nawet jeśli nie jesteś wierzący; przyjdź przed 9:00, zanim w dalszej części poranka przyjadą autokary turystyczne.
Besakih
„Świątynia matka”, największy i najważniejszy kompleks świątynny na Bali, obejmuje ponad 80 pojedynczych świątyń rozmieszczonych na kilku poziomach zboczy góry Agung. Przy wejściu nachalni przewodnicy oszuści twierdzą, że musisz ich wynająć. To nieprawda, choć rzetelny przewodnik pomaga zrozumieć kontekst. Zorganizuj swojego wcześniej przez hotel lub kierowcę i uprzejmie odmawiaj każdemu, kto zaczepia cię na parkingu.
Gunung Kawi
W tej świątyni z XI wieku niedaleko Ubud znajdziesz rząd dawnych sanktuariów wykutych w skalnych ścianach doliny rzecznej. Połączyłem jej zwiedzanie z Tirta Empul tego samego dnia. Trzeba tu zejść po około 300 stromych stopniach przez pola ryżowe, co skutecznie odstrasza grupy z autokarów turystycznych. Rzeźby porośnięte mchem, płytka rzeka, wokół pola ryżowe: to była jedna z najspokojniejszych wizyt w świątyni podczas mojego pobytu na Bali.
Tanah Lot
Ta pocztówkowa świątynia na skale tuż przy brzegu, rysująca się na tle zachodzącego słońca, jest o tej porze niesamowicie zatłoczona, bo setki turystów stoją w kolejce do zdjęć. Podczas odpływu można dojść pieszo do skały (otoczonej wodą podczas przypływu), ale do samej świątyni nie wolno wchodzić osobom niewyznającym hinduizmu. Warto zatrzymać się na chwilę, jeśli jesteś w okolicy, ale nie planuj wokół niej całego dnia.
Lempuyang i Handara Gate
Lempuyang słynie ze zdjęcia z Instagrama, na którym brama świątyni obramowuje górę Agung nad lustrzanym odbiciem. To odbicie jest sztuczne, tworzy je lokalny fotograf, trzymając lustro lub ekran telefonu pod twoim aparatem, a kolejka do takiego zdjęcia w szczycie sezonu trwa od dwóch do czterech godzin. Jeśli chodzi o widok na górę Agung, wolę Lahangan Sweet, punkt widokowy na pobliskim wzgórzu, bez kolejki. Handara Gate to dosłownie brama przy wjeździe na pole golfowe, przed którą stoi się w kolejce, żeby zapozować, i na tym kończy się cała atrakcja.
Gdzie zobaczyć pola ryżowe na Bali?
Jatiluwih
Jeśli masz odwiedzić tylko jedno miejsce z polami ryżowymi, wybierz Jatiluwih, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Leży około 90 minut na północny zachód od Ubud, w regencji Tabanan, i obejmuje około 600 hektarów tarasów nawadnianych przez subak, balijski system wspólnego zarządzania wodą pochodzący z IX wieku, któremu zawdzięcza ten wpis.
Spacerowałem ścieżkami tych rozległych tarasów, wśród palm kokosowych i gór, w spokoju, jakiego Tegalalang nie zaznało od lat. Małe warungi serwują tu kawę lub talerz nasi goreng z panoramicznym widokiem. To danie przyrządzam też w domu, a mój przepis na nasi goreng znajdziesz tutaj.
Tegalalang
Zaledwie 20 minut na północ od centrum Ubud leży Tegalalang, słynne i najłatwiej dostępne pole ryżowe, ale bardzo skomercjalizowane: grzbiet wzgórza obsadzono kawiarniami, huśtawkami dla turystów i sklepikami z pamiątkami, a już od 10:00 zalewają je grupy turystyczne. Przyjechałem o wschodzie słońca, przed 8:00, i zagłębiłem się w tarasy za pierwszym skupiskiem kawiarni, tam, gdzie spotyka się coraz mniej ludzi. Unikaj Alas Harum, czyli w zasadzie pola ryżowego przerobionego na park rozrywki, z tyrolkami i rekwizytami do zdjęć.
Dolina Sidemen
Pola ryżowe wokół Sidemen mają inne piękno niż ułożone piętrami, bardzo instagramowe tarasy Tegalalang. Działki rozciągają się na szerokim dnie doliny, z górą Agung w tle, niemal bez turystów, za to z miejscowymi pracującymi na polach. Schowałem tu telefon, żeby po prostu patrzeć.
Które plaże wybrać na Bali?
Plaże Bali bardzo się różnią w zależności od wybrzeża. Biały piasek i turkusowa woda na południu, na półwyspie Bukit; ciemny piasek wulkaniczny, dobre warunki do surfingu i piękne zachody słońca na zachodzie (Seminyak, Canggu, Kuta); spokojna woda i skaliste brzegi na wschodzie i północy, bardziej do nurkowania i snorkelingu niż do opalania.
Na Bukit zszedłem przez szczelinę w wapiennych klifach na najsłynniejszą plażę Padang Padang, do małej zatoczki z przejrzystą wodą i białym piaskiem, bardzo zatłoczonej już od połowy poranka. Na pobliską Bingin prowadzi bardziej strome zejście i przyciąga ona więcej surferów, Thomas Beach (przez niektórych nazywana Dreamland) oferuje więcej piasku i mniej ludzi, a Nyang Nyang Beach, na końcu długich schodów, które odstraszają większość odwiedzających, jest jedną z najbardziej pustych plaż południowego wybrzeża.
W Sanur wąska plaża oraz spokojna, płytka woda osłonięta rafą nadają się do kajaków, pływania na desce SUP i kąpieli z małymi dziećmi. Na surfing jeździ się gdzie indziej, a wschody słońca z widokiem na Nusa Penida są przepiękne. W Canggu (Batu Bolong, Echo Beach, Berawa) ciemnoszary piasek, regularne fale i wzburzona woda przyciągają raczej początkujących i średnio zaawansowanych surferów niż pływaków, a na koktajl o zachodzie słońca można wpaść do plażowych barów. Mój ranking, plaża po plaży, znajdziesz w moim przewodniku po najpiękniejszych plażach Bali.
Co robić na Bali?
Niektóre atrakcje są warte zachodu, inne to pułapki na turystów, w których stoisz w kolejce (wszystkie kwestie organizacyjne znajdziesz w moim szczegółowym przewodniku po atrakcjach). Moje tempo w tropikalnym upale to dwie lub trzy atrakcje dziennie, bo trekking o wschodzie słońca, dwie świątynie, wodospad, pole ryżowe i kolacja o zachodzie słońca tego samego dnia oznaczają wyczerpanie i cały dzień w drodze.
Tukad Cepung i wodospady
Dziesiątki wodospadów Bali znajdują się głównie w okolicach Ubud i Munduk, na północy. Największe wrażenie zrobił na mnie Tukad Cepung, niedaleko Ubud: przeszedłem wąskim kanionem do wodospadu, który wpada przez otwór w sklepieniu jaskini, a promienie światła przebijają wodną mgiełkę. Przyjedź o 7:00 lub wcześniej, bo od 10:00 trzeba stać w kolejce do zdjęcia. Tegenungan, również niedaleko Ubud, jest najłatwiej dostępny i najbardziej zatłoczony, a Sekumpul i Gitgit, na północy w pobliżu Munduk, wymagają bardziej stromego zejścia, ale jest tam mniej ludzi.
Góra Batur
Wszedłem na górę Batur (1 717 m) na wschód słońca, co jest jedną z najpopularniejszych atrakcji Bali: wyjazd około 2:00-3:00 rano, około dwóch godzin marszu po stromym, kamienistym szlaku w ciemności, bez trudności technicznych, a potem słońce nad górą Agung i jeziorem w kalderze, czasem oglądane w towarzystwie setek osób. Góra Abang, po drugiej stronie kaldery, jest trudniejsza (bardziej stroma, z gorzej utrzymanym szlakiem), ale znacznie spokojniejsza, a wycieczka jeepem po kalderze i polach lawy zapewnia piękne widoki bez pobudki o 2:00 rano.
Małpi Las w Ubud
Sacred Monkey Forest Sanctuary, w centrum Ubud, to las z trzema świątyniami, zamieszkany przez około 700 balijskich makaków długoogoniastych. Półdzikie i przyzwyczajone do ludzi, siadają na ramionach i kradną butelki wody, okulary przeciwsłoneczne, kapelusze i torby: nie zostawiaj niczego luzem, nie nawiązuj kontaktu wzrokowego, nie pokazuj zębów (widzą w tym agresję) i nie zabieraj jedzenia. Poszedłem tam przed 8:30, kiedy małpy są spokojniejsze, a alejki mniej zatłoczone.
Campuhan Ridge Walk
Ta brukowana ścieżka biegnie wąskim grzbietem między dwiema dolinami rzecznymi, na zachodnim skraju Ubud. To około 45 minut w każdą stronę wśród wysokich traw, palm kokosowych i wzgórz. Przeszedłem ją o wschodzie słońca (wyruszyłem około 6:00), bo już od 9:00 robi się gorąco, a magia znika; wejście znajduje się przy Ibah Luxury Villas, tuż obok Jl. Raya Campuhan.
Wyspy Nusa
Na Nusa Penida, Nusa Lembongan i Nusa Ceningan, leżące u południowo-wschodniego wybrzeża, można dotrzeć szybką łodzią z Sanur (około 30 do 45 minut), na jednodniową wycieczkę lub na kilka dni. Penida, największa z nich, ma punkty widokowe na klifach przy Kelingking Beach (klif w kształcie T-Rexa), Broken Beach i Angel’s Billabong, ale jednodniowa wycieczka bywa męcząca: fatalne drogi (dziury, serpentyny, jeden pas), intensywny upał, godziny czekania i cały dzień w samochodzie między zatłoczonymi punktami widokowymi, daleko od spokojnych obrazków. Zostań co najmniej na dwie noce, żeby zwiedzać wcześnie, przed tłumami z Sanur.
Bardziej spodobała mi się Nusa Lembongan, mniejsza i spokojniejsza. Popłynąłem poranną łodzią z Sanur (30-40 minut) i zostałem na dwie noce, żeby zobaczyć namorzyny Lembongan, ponurkować z maską przy rafie i przejść lub przejechać rowerem wzdłuż wybrzeża. Żółty most wiszący prowadzi na Nusa Ceningan, gdzie można skakać z klifów przy Blue Lagoon i Mahana Point, bez utrapień Penidy.
Surfing, od Batu Bolong po Uluwatu
Bali, jedno z najlepszych miejsc do surfingu na świecie, ma spoty na każdym poziomie: Batu Bolong (Canggu) lub Kuta Beach na początek, z łagodnymi falami nad piaszczystym dnem i tanim wypożyczeniem desek, Padang Padang (prawa fala) i Bingin dla średnio zaawansowanych oraz Uluwatu dla zaawansowanych, którego główny reef break to światowej klasy lewa fala tworząca tuby nad płytką rafą. W porze suchej (od kwietnia do października) pasaty wiejące od lądu wygładzają fale na spotach skierowanych na zachód; w porze deszczowej wiatr zmienia kierunek na korzystny dla wschodniego wybrzeża (Keramas, Sanur, Nusa Dua). Żeby tam dotrzeć, wynajmij kierowcę lub skorzystaj z Grab, nigdy ze skutera, na którym dopiero uczysz się jeździć na miejscu.
Pałac w Ubud i pokazy tańca
Oprócz Kecak w Uluwatu można zobaczyć wieczorne występy w pałacu w Ubud: Legong, wyrafinowany taniec dworski młodych kobiet w kunsztownych złotych strojach, oraz Barong, w którym mityczna istota przypominająca lwa walczy ze złą wiedźmą Rangdą. Kupiłem bilet u ulicznych sprzedawców przed pałacem, którzy sprzedają je legalnie, za około 100 000 IDR (około 6 €); przyjdź wcześnie, żeby usiąść w pierwszym rzędzie.
Co zjeść na Bali?
Jedzenie na Bali to zarówno nasi campur za 15 000 IDR w przydrożnym warungu (mniej niż 1 €), jak i menu degustacyjne za 140 € w najlepszych restauracjach Ubud. Dla mnie najlepsze posiłki to te z tańszego końca skali. Warungi, małe lokalne restauracje serwujące kuchnię balijską, podają przygotowane wcześniej dania z witryny: pokazywałem, co chcę, i dostawałem to z ryżem.
Babi guling (pieczone prosię) to sztandarowe danie balijskie, a Warung Babi Guling Pak Malen, niedaleko Seminyak, jest jednym z najbardziej znanych miejsc, w których można go spróbować. W Ubud jadłem w Warung Biah Biah, ulubionym lokalu mieszkańców, gdzie przy niskich stolikach podaje się niedrogie, małe dania balijskie.
Najlepsze warungi często kryją się w wąskich uliczkach (po balijsku gang), a nie przy głównych drogach. Zapytaj obsługę hotelu lub swojego kierowcę, gdzie sami jadają: różnica w jakości i cenie jest uderzająca.
Jeśli chodzi o eleganckie lokale w Ubud, Locavore (już zamknięty i otwarty ponownie w nowej formule) umieścił Bali na mapie wykwintnej gastronomii, Room4Dessert oferuje deserowe menu degustacyjne, a Mozaic to prawdziwa instytucja. W Seminyak Sardine serwuje owoce morza inspirowane kuchnią indonezyjską w otoczeniu pól ryżowych (zarezerwuj z wyprzedzeniem), a Mama San podaje azjatyckie dania do dzielenia się w dawnym magazynie. W Canggu, centrum kawiarni o międzynarodowym charakterze (miski açaí, tosty z awokado, matcha latte), moje adresy to Crate Cafe, Shady Shack i Betelnut Cafe. Są przyzwoite, czasem dobre, a ceny mają jak w dużym zachodnim mieście.
Nocny targ w Gianyar, około 20 minut od Ubud, jest dla mnie jednym z najlepszych na wyspie miejsc z tanim lokalnym jedzeniem. Mniejszy targ w Sanur ma dobre sate i martabak (nadziewany naleśnik). Sate przygotowuję też w domu (mój przepis na sate z wołowiny i moja pasta sate), a wszystkie moje adresy z podziałem na okolice znajdziesz w moim pełnym przewodniku kulinarnym po Bali.
Jak dotrzeć na Bali i się po nim poruszać?
Międzynarodowe lotnisko Ngurah Rai (DPS), jedyne na wyspie, położone na południu niedaleko Kuty, obsługuje bezpośrednie loty z Singapuru, Kuala Lumpur, Bangkoku, Hongkongu, Tokio, Sydney i Melbourne, a także z Dubaju i Dohy w przypadku niektórych linii z Bliskiego Wschodu. Z Francji nie ma bezpośrednich lotów: czeka cię przesiadka w Singapurze, Kuala Lumpur lub Dosze i 15 do 18 godzin podróży z Paryża.
Po przylocie lotniskowy monopol taksówkowy oznacza stałe stawki od dwóch do trzech razy wyższe niż za Grab, którego nie możesz zamówić z terminalu przylotów. Zapłać stałą stawkę, przejdź na parking na poziomie odlotów, gdzie kierowcom Grab łatwiej cię odebrać, albo skorzystaj z transferu hotelowego, który moim zdaniem po długim locie jest wart swojej ceny. Przed wylotem pamiętaj, że dojazd na lotnisko zajmuje 30-45 minut z Uluwatu i około 20-30 minut z Seminyak. Dodaj zapas czasu, bo korki w Kucie w pobliżu lotniska są zawsze koszmarne.
Francuzi (i większość Europejczyków) otrzymują wizę po przylocie (VOA) na 30 dni za około 35 $ USD (około 32 €), płatną gotówką lub kartą. Można ją przedłużyć raz o 30 dni w urzędzie imigracyjnym (żmudne, ale wykonalne) lub przez pośrednika za około 30-50 $. Wiza B211A wymaga więcej formalności, ale daje 60 dni pobytu z możliwością przedłużenia do 180 dni; zasady się zmieniają, więc sprawdź je przed wyjazdem w moim poradniku z praktycznymi wskazówkami dotyczącymi Bali.
Na miejscu najlepiej sprawdził mi się prywatny kierowca, około 35-50 $ USD (30-45 €) za dzień trwający 8-10 godzin, z samochodem i paliwem w cenie. Już przy dwóch osobach wychodzi taniej niż kilka przejazdów Grab. Mój kierowca wiedział, gdzie zjeść, jakich tras unikać i kiedy dotrzeć do popularnych atrakcji; zapytaj w swoim miejscu noclegowym albo zachowaj kontakt do kierowcy z pierwszego przejazdu Grab, bo wielu oferuje też wynajem na cały dzień.
Na krótkich trasach najtańsze są Grab i Gojek (aplikacje do zamawiania przejazdów), a GoFood, usługa dostawy jedzenia od Gojek, dowozi do hotelu. Każdy kierowca, przewodnik, hotel, restauracja i organizator wycieczek korzysta z WhatsApp, więc zainstaluj te trzy aplikacje przed lądowaniem, a do tego Maps.me lub mapę Bali offline w Google Maps, bo w niektórych miejscach połączenie komórkowe bywa niestabilne. Korki, największa zmora turystów, są najgorsze w okolicach Denpasar, centrum Ubud i Canggu: wyjeżdżaj wcześnie, zostawaj na miejscu do późna i unikaj przemieszczania się między okolicami w godzinach szczytu (8:00-10:00 i 16:00-19:00).
Skutery można wypożyczyć wszędzie (około 70 000-100 000 IDR dziennie, czyli około 4-6 €) i korzysta z nich ogromny odsetek turystów. Jeśli nie masz już doświadczenia w jeździe skuterem lub motocyklem, Bali nie jest miejscem na naukę: agresywny i nieprzewidywalny ruch, wąskie drogi pełne dziur, psy przebiegające przez jezdnię i ubezpieczenie podróżne, które niemal na pewno nie obejmie cię bez międzynarodowego prawa jazdy z uprawnieniami na motocykl. Otarcia na rękach i nogach, częsty widok, to najlepszy możliwy scenariusz; urazy głowy i złamania regularnie przytrafiają się turystom na jednośladach, więc wybierz kierowcę lub Grab.
Czy jest bezpiecznie?
W chwili pisania tego tekstu 1 € to około 17 000 IDR (rupii indonezyjskich), a gotówka nadal jest niezbędna w warungach, na targach, przy wejściach do świątyń i na napiwki. W turystycznych okolicach często akceptuje się karty, ale przy kartach kredytowych nierzadko doliczana jest dopłata 3 %.
Wypłacałem pieniądze tylko z bankomatów wewnątrz oddziałów bankowych (BCA i Mandiri to dwa najbardziej godne zaufania banki), bo przy tych w minimarketach i na ulicy istnieje ryzyko skimmingu. Z kartą Wise lub Revolut (wypłaty bez opłat, dobre kursy) wypłacaj na bieżąco, zamiast przywozić duże kwoty do wymiany. Do wymiany wybierz autoryzowany kantor z prawdziwym lokalem i klimatyzacją (BMC i Central Kuta to dwie renomowane sieci), bo oszustwa zdarzają się gdzie indziej. Klasyczna sztuczka: ktoś poprawnie liczy twoje banknoty, prosi o możliwość ponownego przeliczenia i podczas tego liczenia kilka banknotów znika. Dlatego nigdy nie pozwalaj ponownie dotykać pieniędzy po ich przeliczeniu.
„Bali belly” (biegunka podróżnych), stały temat żartów wśród turystów, da się uniknąć: nie używaj wody z kranu, nawet do mycia zębów (tylko butelkowanej), i myj ręce przed jedzeniem, szczególnie po kontakcie z pieniędzmi. Kostki lodu w sprawdzonych restauracjach są dziś zazwyczaj bezpieczne (produkowane fabrycznie i objęte rządowymi regulacjami), ale unikam tych z przypadkowych ulicznych stoisk. Zabierz Imodium, kup awaryjnie Norit (tabletki z węglem aktywnym) w miejscowej aptece, a codzienny Yakult (napój probiotyczny dostępny w każdym minimarkecie) to sposób na utrzymanie jelit w formie, który sobie zapamiętałem.
Komary przenoszą dengę, przeciwko której nie ma szczepionki powszechnie zalecanej przed podróżą, więc repelent, szczególnie o świcie i o zmierzchu, jest twoją najlepszą ochroną. Słońce blisko równika mocno praży, więc zabierz krem z wysokim filtrem i często nakładaj go ponownie.
Moje pozostałe przewodniki po Bali
Każdy temat ma swoją szczegółową stronę: gdzie zjeść na Bali, gdzie nocować, okolica po okolicy wraz z moimi osobnymi przewodnikami po Kucie i Ubud, co robić na Bali, najpiękniejsze plaże i jak przygotować się do podróży. Jeśli interesuje cię inna wyspa Azji Południowo-Wschodniej, mój pełny przewodnik po Phuket ma ten sam układ, a jeśli chodzi o miasta, Bangkok i Hanoi też mają swoje pełne przewodniki. A jeśli chcesz odtworzyć w domu dania z wyspy, zacznij od mojej strony o kuchni indonezyjskiej.
